Có một điều khi càng làm nông nghiệp lâu, chúng tôi càng tin tưởng: muốn tạo ra một sản phẩm có giá trị thì trước hết phải bắt đầu từ giá trị gốc. Giá trị ấy không nằm ở nhà xưởng, máy móc, quy trình hay truyền thông, mà nằm sâu trong từng hạt giống, từng cây giống, từng con giống – đó là nguồn gen. Mọi thành quả phía sau, từ chất lượng sản phẩm, hiệu quả sản xuất, khả năng cạnh tranh cho đến giá trị thương hiệu, đều được hình thành từ điểm khởi đầu ấy. Có thể nói, mọi giá trị của nông nghiệp đều bắt đầu từ nguồn gen.
Mọi giá trị của nông nghiệp đều bắt đầu từ nguồn gen.
Trong khoa học, gen là nơi lưu giữ thông tin di truyền, quyết định những đặc tính cơ bản của sinh vật. Nhưng dưới góc nhìn của kinh tế nông nghiệp, gen còn là tư liệu sản xuất gốc, là công nghệ nguồn của cả một chuỗi giá trị. Người làm giống hiểu rằng chỉ cần thay đổi nguồn gen thì năng suất, chất lượng, sức chống chịu, hương vị, hình thái, giá trị sử dụng và cả phân khúc thị trường của sản phẩm cũng sẽ thay đổi. Bởi vậy, giống không chỉ là đầu vào của sản xuất mà còn là điểm xuất phát của thị trường.
Nhiều người dành rất nhiều thời gian để tìm hiểu kỹ thuật canh tác, dinh dưỡng, phòng bệnh hay phương pháp bán hàng, nhưng lại dành quá ít thời gian để hiểu nguồn gen mình đang sở hữu. Đến khi sản phẩm không đạt chất lượng, giá bán không như kỳ vọng hoặc thị trường không còn chấp nhận thì mới quay trở lại câu chuyện chọn giống. Khi ấy, cái giá phải trả thường rất lớn. Trong nông nghiệp, làm đúng từ đầu luôn dễ hơn sửa sai về sau; chọn đúng giống chưa chắc bảo đảm thành công, nhưng chọn sai giống thì rất khó thành công.
Muốn đi đúng thị trường, trước hết phải chọn đúng giống.
Thiên nhiên đã dành cho Việt Nam một món quà đặc biệt. Trên dải đất không quá rộng này lại hội tụ đầy đủ núi cao, trung du, đồng bằng, cao nguyên, ven biển và hải đảo; mỗi vùng sinh thái mang một điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và hệ sinh vật khác nhau. Chính sự khác biệt ấy đã tạo nên một trong những kho tàng đa dạng sinh học phong phú của thế giới, đồng thời hình thành nguồn gen vô cùng quý giá của cây trồng, vật nuôi và sinh vật bản địa. Mỗi giống cây, mỗi con giống tồn tại đến hôm nay đều là kết quả của hàng triệu năm tiến hóa và thích nghi với tự nhiên, là lời giải mà Mẹ Tự nhiên đã âm thầm viết nên cho từng vùng đất.
Đa dạng sinh học là nền móng của đa dạng nguồn gen.
Nhưng thiên nhiên mới chỉ tạo nên một nửa giá trị. Nửa còn lại được hoàn thiện bởi con người. Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, 54 dân tộc anh em đã sinh sống trên khắp các vùng sinh thái của đất nước, từ đó tích lũy những tri thức bản địa vô cùng quý báu về chọn giống, giữ giống, nhân giống và khai thác tự nhiên. Có những giống cây được gìn giữ vì nuôi sống cả cộng đồng. Có những giống vật nuôi được lưu truyền vì khả năng thích nghi và giá trị kinh tế. Có những loài hoa, loài chim hay sinh vật cảnh được gìn giữ vì gắn với văn hóa, tín ngưỡng và đời sống tinh thần. Nguồn gen Việt Nam vì thế không chỉ mang dấu ấn của thiên nhiên mà còn chứa đựng trí tuệ, ký ức và bản sắc của nhiều thế hệ người Việt.
Nguồn gen là nơi gặp nhau giữa thiên nhiên và trí tuệ con người.
Nhìn ra thế giới, có thể thấy những quốc gia có nền nông nghiệp phát triển đều có chung một điểm xuất phát: họ đặc biệt coi trọng nguồn gen. Pháp, Anh, Nhật Bản, Nga cùng nhiều quốc gia khác đã đầu tư hàng chục năm, thậm chí hàng trăm năm cho hệ thống ngân hàng gen, các chương trình bảo tồn, phục tráng và chọn tạo giống. Họ hiểu rằng một nguồn gen quý không chỉ là đối tượng nghiên cứu mà còn là tài sản chiến lược của quốc gia. Khi khí hậu thay đổi, dịch bệnh xuất hiện hay nhu cầu thị trường biến động, chính nguồn gen sẽ tạo ra lời giải cho những giống mới, những sản phẩm mới và những cơ hội phát triển mới.
Đó cũng là lý do bảo tồn không bao giờ đồng nghĩa với cất giữ. Một nguồn gen nếu chỉ được lưu trong kho thì giá trị của nó rất hạn chế. Chỉ khi được nghiên cứu, đánh giá, phục tráng, nhân giống, sản xuất và thương mại hóa thì nguồn gen mới thực sự sống, tiếp tục tạo ra giá trị cho cộng đồng và cho nền kinh tế.
Bảo tồn không phải để lưu giữ, mà để phát triển.
Trong nền kinh tế hiện đại, người ta thường nói nhiều đến công nghệ lõi, dữ liệu hay sở hữu trí tuệ. Đối với nông nghiệp cũng vậy, chỉ khác ở chỗ công nghệ lõi không bắt đầu từ dây chuyền sản xuất mà bắt đầu từ nguồn gen. Máy móc có thể mua, quy trình có thể học, thiết bị có thể đầu tư, nhưng không ai có thể tạo ra nguồn gen trong vài năm, mỗi nguồn gen đều được thiên nhiên chọn lọc tự nhiên qua hàng triệu năm. Chính vì vậy, quốc gia nào làm chủ được nguồn gen sẽ có lợi thế trong chọn tạo giống; làm chủ được giống sẽ làm chủ chất lượng; làm chủ chất lượng sẽ tạo ra những sản phẩm khác biệt; và chỉ những sản phẩm khác biệt mới đủ khả năng xây dựng thương hiệu, chinh phục thị trường và tạo ra giá trị gia tăng bền vững.
Đó cũng là bài học mà thực tiễn nông nghiệp Việt Nam đã nhiều lần chứng minh. Không ít cuộc khủng hoảng "được mùa mất giá" hay những phong trào phát triển ồ ạt đều xuất phát từ việc sản phẩm thiếu khác biệt. Khi mọi người cùng sản xuất một loại giống, cùng tạo ra một chất lượng tương tự và cùng bán vào một phân khúc, cạnh tranh cuối cùng chỉ còn là cạnh tranh bằng giá. Trong khi đó, thị trường luôn sẵn sàng trả giá cao cho những sản phẩm có bản sắc, có đặc tính riêng và có chất lượng ổn định. Điều tạo nên sự khác biệt ấy không phải là lời quảng cáo, mà chính là nguồn gen.
Thị trường không mua nguồn gen, nhưng luôn trả tiền cho những giá trị mà nguồn gen tạo ra.
Chúng tôi luôn cho rằng giống chỉ là phương tiện, còn nguồn gen mới là bản chất. Hiểu đúng nguồn gen sẽ biết chọn đúng giống; chọn đúng giống sẽ xây dựng đúng quy trình; quy trình đúng sẽ tạo ra sản phẩm đúng; sản phẩm đúng sẽ gặp đúng thị trường. Đó không chỉ là quy trình kỹ thuật mà còn là quy luật của kinh tế nông nghiệp. Muốn nâng cao giá trị hàng hóa, trước hết phải nâng cao giá trị từ điểm khởi đầu. Muốn tạo lợi thế cạnh tranh lâu dài, trước hết phải làm chủ nguồn gen.
Đó cũng là lý do Hạt Thóc Vàng lựa chọn "Bảo tồn gen quý" làm định hướng phát triển ngay từ ngày đầu thành lập. Chúng tôi không xem nguồn gen là tài nguyên để khai thác đến cạn kiệt, mà là giá trị gốc cần được gìn giữ, nghiên cứu, phát triển và trao truyền cho các thế hệ sau. Bởi chúng tôi tin rằng, bảo tồn một nguồn gen quý không chỉ là giữ lại một giống cây hay một con giống, mà còn là giữ lại một cơ hội phát triển, một lợi thế cạnh tranh và một phần bản sắc của nền nông nghiệp Việt Nam.
Bảo tồn gen quý là bảo tồn giá trị gốc, bảo tồn năng lực cạnh tranh và bảo tồn tương lai của nền nông nghiệp Việt Nam.